Sau vài năm nới lỏng thời Covid, tuyển sinh đại học Mỹ đang bước vào một giai đoạn điều chỉnh mới. Nhiều trường đang bỏ bớt bài luận phụ, khôi phục yêu cầu điểm SAT/ACT, và tìm cách trả lời câu hỏi lớn nhất của mùa tuyển sinh này: khi AI có thể viết được bài luận, trường còn tin vào điều gì?
Với học sinh Việt Nam đang chuẩn bị hồ sơ cho mùa 2026-2027, đây không phải tin xấu. Hồ sơ đang ngắn hơn, tiêu chí đang rõ ràng hơn, và những em chuẩn bị đúng hướng sẽ có lợi thế. Bài này tổng hợp ba thay đổi quan trọng nhất, lý do đằng sau, và việc cần làm ngay cho từng thay đổi.
Bài luận phụ đang bị cắt bớt
Bài luận cá nhân (personal essay) trên Common App vẫn là trung tâm của hồ sơ. Thứ đang biến mất là các bài luận phụ (supplemental essays) do từng trường yêu cầu thêm, đặc biệt là dạng "Vì sao bạn chọn trường chúng tôi?".
Trong hai mùa gần đây, nhiều trường lớn đã giảm hoặc bỏ hẳn bài luận phụ, trong đó có University of Georgia, Cornell University, University of Virginia, Texas Christian University, Tulane University và Washington University in St. Louis. Một số trường bỏ luôn cả bài luận "tùy chọn" sau khi nhận ra học sinh không hề coi nó là tùy chọn: hầu hết đều viết vì sợ bỏ trống sẽ bị đánh giá thấp.
Có ba lý do chính:
- AI. Bộ phận tuyển sinh không còn chắc một bài viết phản ánh đúng cách suy nghĩ và cách viết của học sinh. Các công cụ phát hiện AI không đủ chính xác để dựa vào, nên nhiều trường chọn cách giảm số bài viết thay vì cố "bắt" AI.
- Thông tin trùng lặp. Khi đọc lại, nhiều trường thấy bài luận phụ nói lại những gì đã có trong bài luận chính, bảng điểm và danh sách hoạt động.
- Hồ sơ đơn giản hơn thu hút nhiều học sinh hơn. Bớt một bài luận là bớt một rào cản. Số hồ sơ nộp vào tăng, và trường có thêm lựa chọn.
Điều vẫn còn: đa số trường vẫn yêu cầu bài luận cá nhân, và nhiều trường giữ lại một bài ngắn về ngành học dự định. Hai bài này giờ gánh nhiều trọng lượng hơn trước, vì chúng là phần "giọng nói" duy nhất còn lại của học sinh trong hồ sơ.
Trường cho phép dùng AI đến đâu
Một số trường đã công bố hướng dẫn cụ thể, và ranh giới khá giống nhau:
- Được: thảo luận ý tưởng với bố mẹ hoặc thầy cô, nhờ người đọc lại và góp ý, dùng AI để sắp xếp ý hoặc kiểm tra ngữ pháp.
- Không được: để AI viết hộ, kể cả viết nháp rồi sửa lại.
- Phép thử đơn giản mà các trường đưa ra: nếu học sinh không thể giải thích bằng lời của mình trong một buổi phỏng vấn vì sao mình viết như vậy, thì bài luận đó chưa sẵn sàng để nộp.
Một số trường thừa nhận có dùng AI cho các việc hành chính trong tuyển sinh, nhưng không dùng AI để đánh giá hồ sơ. Nói cách khác, người đọc bài luận vẫn là con người, và họ đọc với sự nghi ngờ cao hơn trước.
Việc cần làm: dành thời gian cho bài luận cá nhân nhiều hơn, không phải ít hơn. Viết về trải nghiệm cụ thể mà chỉ mình có, bằng giọng văn thật của mình. Chuẩn bị sẵn tinh thần nói về bài luận trong phỏng vấn. Và không viết bài luận "tùy chọn" chỉ để cho có: nếu không có gì mới để nói, nhiều trường đã cho thấy họ không cần nó.
Điểm SAT/ACT đang quay lại
Trong thời Covid, phần lớn trường Mỹ chuyển sang test-optional, tức nộp điểm thi hay không tùy học sinh. Xu hướng đó đang đảo chiều, vì vài lý do cùng lúc.
Ivy League đã quay lại yêu cầu điểm thi. Columbia University là trường Ivy cuối cùng công bố sẽ yêu cầu điểm SAT/ACT trở lại, khép lại giai đoạn test-optional của cả nhóm 8 trường. Nhiều trường tư top đầu khác đã đi trước.
Hệ thống University of California đang cân nhắc khôi phục. UC bỏ hoàn toàn điểm thi chuẩn hóa từ năm 2020. Với 10 campus và khoảng 238.000 sinh viên đại học, nếu UC quay lại yêu cầu điểm thi, quyết định này sẽ kéo theo nhiều trường công khác trên toàn nước Mỹ. Hội đồng học thuật của UC đang rà soát và dự kiến đưa ra khuyến nghị vào cuối năm học này.
Điều đáng chú ý là áp lực khôi phục điểm thi tại UC không chỉ đến từ chính quyền liên bang, mà đến từ chính giảng viên trong hệ thống. Nhiều giáo sư báo cáo rằng từ khoảng năm 2022-2023, sinh viên gặp khó khăn với chính những bài tập họ đã giao suốt hơn một thập kỷ, buộc họ phải dùng giờ lên lớp để dạy lại kiến thức nền. Phía phản đối lập luận rằng tỷ lệ ở lại trường và tỷ lệ tốt nghiệp không hề giảm sau khi bỏ điểm thi, và vấn đề nên được giải quyết bằng hỗ trợ học sinh thay vì siết đầu vào. Cuộc tranh luận này chưa ngã ngũ, nhưng chiều gió đang nghiêng về phía khôi phục.
Ba trạng thái cần phân biệt:
- Test-required: bắt buộc nộp điểm SAT/ACT.
- Test-optional: không bắt buộc, nhưng nếu nộp thì trường vẫn xem. Với học sinh quốc tế, một điểm số tốt là bằng chứng học lực dễ so sánh nhất, vì trường không quen với thang điểm và chương trình của từng trường THPT Việt Nam.
- Test-blind: trường không xem điểm thi kể cả khi nộp. Nhóm này ngày càng ít.
Việc cần làm: lên kế hoạch thi SAT hoặc ACT bất kể danh sách trường hiện tại có yêu cầu hay không. Chính sách có thể đổi giữa lúc học sinh bắt đầu ôn và lúc nộp hồ sơ, và một điểm số tốt không bao giờ làm hồ sơ yếu đi. Nên thi lần đầu vào cuối lớp 11 để còn thời gian thi lại. Kiểm tra lại chính sách điểm thi của từng trường trong danh sách vào tháng 8-9 trước khi nộp, vì đây là thời điểm các trường công bố thay đổi cho mùa tuyển sinh mới.
Chính trị đã bước vào phòng tuyển sinh
Năm 2023, Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết chấm dứt việc xét yếu tố chủng tộc trong tuyển sinh đại học. Phán quyết vẫn cho phép trường cân nhắc cách một học sinh kể về trải nghiệm của mình, kể cả khi trải nghiệm đó liên quan đến nguồn gốc, miễn là đánh giá dựa trên cá nhân chứ không dựa trên nhóm.
Chính quyền liên bang hiện tại diễn giải phán quyết theo hướng chặt hơn nhiều, và đã mở nhiều cuộc điều tra vào quy trình tuyển sinh của các trường trên cả nước. Đồng thời, chính quyền thúc đẩy các trường ưu tiên những tiêu chí họ coi là "thực lực" hơn, cụ thể là điểm thi và điểm học tập. Nhiều trường không đồng ý với cách diễn giải này, nhưng đang tìm cách tránh bị soi xét, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến việc trường hỏi gì trong hồ sơ.
Với học sinh Việt Nam, điều này có nghĩa là:
- Trọng số của bảng điểm và điểm thi đang tăng lên so với các phần mang tính chủ quan.
- Bài luận về hoàn cảnh gia đình hay xuất thân vẫn có giá trị, nhưng nên tập trung vào điều học sinh đã làm và đã học được từ hoàn cảnh đó, không dừng ở việc mô tả hoàn cảnh.
- Quy trình tuyển sinh có thể tiếp tục thay đổi trong vài năm tới. Cần theo dõi chính sách của từng trường mỗi mùa, thay vì dựa vào thông tin từ mùa trước.
Bức tranh lớn: trường cần học sinh hơn học sinh cần trường
Số hồ sơ nộp vào đại học Mỹ tăng trong mùa vừa rồi, một phần vì mỗi học sinh nộp nhiều trường hơn. Nhưng các trường đều biết điều sắp tới: do biến động dân số, số học sinh tốt nghiệp THPT ở Mỹ được dự báo giảm mạnh trong những năm tới, kéo theo số sinh viên nhập học giảm. Cùng lúc, niềm tin của công chúng Mỹ vào giá trị của tấm bằng đại học đang lung lay, nhất là khi AI bắt đầu thay đổi thị trường lao động.
Đây là lý do sâu xa của việc hồ sơ đang ngắn lại: các trường muốn việc nộp đơn dễ hơn và hấp dẫn hơn với gia đình, để bù cho nguồn học sinh trong nước đang co lại. Với học sinh quốc tế có học lực tốt, đây là tin tốt.
Việc cần làm: đừng chỉ nhìn vào 30 trường đầu bảng. Rất nhiều trường chất lượng cao ở nhóm 30-100 đang cần sinh viên giỏi và sẵn sàng dùng học bổng để thu hút. Một danh sách trường cân đối, với vài trường "mơ ước", nhiều trường "vừa sức" và vài trường "chắc chắn", có khả năng cho kết quả tốt hơn bao giờ hết trong bối cảnh này.
Tóm lại: cần chuẩn bị gì cho mùa 2026-2027
- Bài luận cá nhân: đầu tư nhiều hơn, viết bằng giọng thật, kể trải nghiệm cụ thể. Dùng AI để sắp xếp ý và kiểm tra ngữ pháp là được; để AI viết là không.
- Bài luận phụ: viết khi thực sự có điều mới để nói. Kiểm tra danh sách bài luận của từng trường vào tháng 8, vì nhiều trường vừa rút bớt.
- SAT/ACT: lên kế hoạch thi dù trường có yêu cầu hay không. Thi lần đầu cuối lớp 11, giữ lịch thi lại trong lớp 12.
- Bảng điểm: giữ điểm số ổn định đến hết lớp 12, vì trọng số của kết quả học tập đang tăng.
- Danh sách trường: cân đối giữa các nhóm, mở rộng ra ngoài top 30, và rà lại chính sách điểm thi cùng bài luận của từng trường ngay trước khi nộp.
- Phỏng vấn: sẵn sàng nói về bài luận và hoạt động của mình bằng lời của mình. Đây đang trở thành cách các trường kiểm chứng hồ sơ trong thời AI.
Tuyển sinh đại học Mỹ chưa bao giờ đứng yên, và mùa này thay đổi nhanh hơn thường lệ. Điều không đổi là những hồ sơ có học lực vững, kể được câu chuyện thật, và chuẩn bị sớm vẫn là những hồ sơ đi xa nhất.
